वैशाख १, काठमाडौं । विक्रम संवत अनुसार आजदेखि नयाँ वर्ष २०८३ प्रारम्भ भएको छ । वर्ष २०८२ नेपालको इतिहासमा एउटा दूरगामी राजनीतिक र संवैधानिक परिवर्तनको साक्षी बनेर बिदा भएको छ । नयाँ वर्षको पहिलो दिनलाई नागरिकहरूले परिवर्तनको संस्थागत विकास र आर्थिक समृद्धिको आशाका साथ स्वागत गरेका छन् ।
वर्ष २०८२ नेपालका लागि अत्यन्तै उथलपुथलकारी रह्यो । विशेषगरी भदौ २३ र २४ गते तत्कालीन सरकारले सामाजिक सञ्जालमाथि लगाएको प्रतिबन्ध र डिजिटल अधिकारको संकुचन विरुद्ध सुरु भएको ‘जेन-जी विद्रोह’ ले नेपालको राजनीतिक दिशा नै परिवर्तन गरिदियो । मात्र २७ घण्टाको छोटो अवधिमा भएको उक्त सडक आन्दोलनले तत्कालीन केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारलाई विस्थापित गराई देशमा ऐतिहासिक सत्तापलटको परिस्थिति निर्माण गरेको थियो । सो आन्दोलनका क्रममा भएको भौतिक क्षति र मानवीय हताहतीको घाउ अझै निको भइनसके पनि त्यसले स्थापित गरेको राजनीतिक चेतनालाई यस वर्षको महत्त्वपूर्ण उपलब्धिको रूपमा हेरिएको छ ।
संवैधानिक संकटको अवस्थामा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलद्वारा संविधानको धारा ६१ बमोजिम पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशिला कार्कीको नेतृत्वमा गठित अन्तरिम सरकारले आफ्नो मुख्य कार्यभार सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको छ । कार्की नेतृत्वको सरकारले २०८२ साल फागुन २१ गते गराएको प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनले नेपाली राजनीतिमा स्थापित शक्ति सन्तुलनलाई पूर्णतः उल्ट्याइदिएको छ । निर्वाचनको नतिजाले परम्परागत राजनीतिक दलहरूको वर्चस्वलाई चुनौती दिँदै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय भएको छ । यसलाई कतिपय राजनीतिक विश्लेषकहरूले ‘ नेपालमा नयाँ राजनीतिक युगको सूत्रपात’ को संज्ञा दिएका छन् ।
नयाँ वर्षको पूर्वसन्ध्यामा गठित वर्तमान सरकारका मन्त्रीहरूले सार्वजनिक गरेको सम्पत्ति विवरणले यतिबेला सार्वजनिक वृत्तमा ठूलो बहस सिर्जना गरेको छ । मन्त्रीहरूले सार्वजनिक गरेको विवरणमा उल्लेखित सुन र अन्य अचल सम्पत्तिको मात्रालाई लिएर नागरिकस्तरबाट प्रश्नहरू उठिरहेका छन् । यद्यपि, नयाँ सरकारले सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र पोखरा विमानस्थल लगायतका ठूला आयोजनाहरूमा भएका अनियमितताको छानबिन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएसँगै जनस्तरमा केही आशा पलाएको देखिन्छ ।
काठमाडौँको पशुपतिनाथ, वसन्तपुर दरबार क्षेत्र र भक्तपुरको बिस्का जात्रामा देखिएको जनसहभागिताले नागरिकहरूमा राजनीतिक परिवर्तन पछिको उत्साहलाई झल्काएको छ । यद्यपि, नयाँ वर्ष २०८३ का सामु आर्थिक मन्दीको अन्त्य, बढ्दो युवा पलायनलाई न्यूनीकरण गर्ने र नवगठित संसद्को स्थायित्व कायम राख्ने जस्ता गम्भीर चुनौतीहरू विद्यमान छन् । २०८२ सालको विद्रोहले सत्ताको पात्र परिवर्तन गरे पनि प्रवृत्ति परिवर्तनको कसीमा नयाँ सरकारको कार्यक्षमता परीक्षण हुने देखिन्छ । डिजिटल क्रान्ति र युवा विद्रोहको जगमा उभिएको यो नयाँ वर्षले नेपालको लोकतन्त्रलाई कुन दिशामा लैजान्छ भन्ने कुरा वर्तमान सरकारको आगामी नीति र कार्यदिशामा भर पर्ने निश्चित छ ।
१. शिक्षकहरूको काठमाडौँ केन्द्रित आन्दोलन (वैशाख): नयाँ शिक्षा विधेयकको विरोधमा देशभरका शिक्षकहरू काठमाडौँको सडकमा उत्रिए। हप्तौँसम्म शैक्षिक संस्थाहरू प्रभावित भए र सरकार दबाबमा पर्यो।
२. क्रिकेट विश्वकप लिग-२ मा नेपालको सफलता (जेठ): स्कटल्याण्डमा भएको सिरिजमा नेपालले नेदरल्याण्ड्स र स्कटल्याण्डलाई पराजित गर्दै एकदिवसीय क्रिकेटमा बलियो उपस्थिति देखायो।
३. पुरातन दलहरूभित्र विद्रोहको संकेत (असार): बजेट पारित गर्ने विषयमा सत्तापक्ष र प्रतिपक्षभित्र असन्तुष्टि चर्किएपछि कांग्रेस र एमालेभित्र नेतृत्व परिवर्तनको बहस उग्र रूप लियो।
४. भदौको ‘जेन-जी’ (Gen-Z) क्रान्तिको उठान (भदौ २३): सरकारले टिकटक लगायत सामाजिक सञ्जालमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने र डिजिटल निगरानी बढाउने निर्णय गरेपछि युवाहरू ‘डिजिटल स्वतन्त्रता’ को नारासहित सडकमा निस्किए।
५. २७ घण्टामा ऐतिहासिक सत्तापलट (भदौ २४): भदौ २३ मा सुरु भएको आन्दोलनले २४ गते दिउँसोसम्म यति विशाल रूप लियो कि केपी शर्मा ओली नेतृत्वको सरकारले राजीनामा दिन बाध्य भयो।
६. सिंहदरबार र संसद् भवनमा तोडफोड (भदौ २४): आक्रोशित प्रदर्शनकारीहरूले सिंहदरबार र संसद् भवनको सुरक्षा घेरा तोडेर भित्र छिरे, आगजनीले अर्बौँको भौतिक क्षति भयो।
७. सुशिला कार्कीको अन्तरिम प्रधानमन्त्रीमा नियुक्ति (भदौ २७): राजनीतिक गतिरोध अन्त्य गर्न र निर्वाचन गराउन पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशिला कार्कीलाई नेपालको पहिलो महिला अन्तरिम प्रधानमन्त्री घोषणा गरियो।
८. सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा (भदौ २५): आन्दोलनको बलमा नयाँ परिस्थिति निर्माण भएपछि सरकारले सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएका सबै नियन्त्रणकारी नियमहरू खारेज गऱ्यो।
९. संसद् विघटन र नयाँ निर्वाचनको मिति (असोज): अन्तरिम सरकारको सिफारिसमा राष्ट्रपतिले २०८२ फागुन २१ गतेका लागि आम निर्वाचनको मिति तय गरे।
१०. राष्ट्रिय शोक घोषणा (असोज १): भदौको आन्दोलनका क्रममा सुरक्षा बल र प्रदर्शनकारीबीचको झडपमा मारिएका ७७ जना नागरिकको सम्झनामा सरकारले राष्ट्रिय शोक दिवस मनायो।
११. आश्चर्य जनक नतिजा: २०८२ मा पूराना ठूला दलले झिनो मत ल्याएर मरिच झैं चाहुरिए ।
१२. रास्वपाको देशव्यापी लहर (मंसिर): निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले देशका ७७ वटै जिल्लामा संगठन विस्तार गरी पुराना दलहरूलाई ठूलो चुनौती दियो।
१३. बालेन शाहको राजनीतिक सक्रियता (पुस): काठमाडौँका मेयर बालेन शाहले संघीय राजनीतिमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्ने संकेत दिँदै स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको पक्षमा देशव्यापी अभियान चलाए।
१४. प्रदीप नेपाल लगायतका नेताहरूको निधन (माघ): नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनका वैचारिक नेता प्रदीप नेपाल र अन्य केही पुराना राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको निधनले राजनीतिक क्षेत्रमा रिक्तता महसुस भयो।
१५. फागुन २१ को मतदान (फागुन २१): देशैभर उत्साहका साथ प्रतिनिधिसभाको विशेष निर्वाचन सम्पन्न भयो।
१६. पुराना शीर्ष नेताहरूको लज्जास्पद हार (फागुन २४): चुनावी नतिजा आउन थालेपछि कांग्रेस, एमाले र माओवादीका धेरैजसो ‘हेभीवेट’ नेताहरू आफ्नै गढमा पराजित भए।
१७. नयाँ शक्तिको उदय (फागुन): निर्वाचन परिणाममा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) पहिलो दलको रूपमा उदय भयो, जसले परम्परागत राजनीतिको अन्त्य भएको सन्देश दियो।
१८. गगन थापाको पार्टीभित्रको संघर्ष (फागुन): निर्वाचनमा कांग्रेसको खराब नतिजापछि गगन थापाले नेतृत्व परिवर्तन र पार्टी रूपान्तरणका लागि निर्णायक कदम चाले।
१९. नयाँ सरकार गठन (चैत १३): निर्वाचनपछि वालेन शाह नेतृत्वमा युवा नयाँ अनुहारहरूको बाहुल्यता रहेको सरकार गठन भयो।
२०. मन्त्रीहरूको सम्पत्ति सार्वजनिक र ‘सुन काण्ड’ (चैत): नयाँ मन्त्रीहरूले आफ्नो सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गर्दा ठूलो परिमाणमा सुन र अचल सम्पत्ति देखाएपछि जनतामा तीव्र प्रतिक्रिया उत्पन्न भयो।
२१. भ्रष्टाचारका पुराना फाइलहरू पुनः अध्ययन (चैत): नयाँ सरकारले पोखरा विमानस्थल निर्माण र भिजिट भिसा घोटालाका फाइलहरू पुनः खोलेर अनुसन्धान सुरु गर्ने निर्णय गऱ्यो।
२२. टी-२० विश्वकपमा नेपालको सहभागिता (फागुन-चैत): भारत र श्रीलंकामा भएको विश्वकपमा नेपालले स्कटल्याण्डलाई हराए पनि अन्य खेलमा हार व्यहोर्दै समूह चरणबाट बाहिरियो।
२३. दैलेखमा पेट्रोलियम खानी अन्वेषण (वर्षभर): दैलेखको पेट्रोलियम खानीमा चिनियाँ टोलीले अन्तिम चरणको उत्खनन गरी आशालाग्दो नतिजा सार्वजनिक गऱ्यो।
२४. आर्थिक मन्दी र व्यवसायीको आत्महत्या (भदौ-असोज): बढ्दो ब्याजदर र आर्थिक संकटका कारण कतिपय साना व्यवसायीहरूले आत्महत्या गरेको घटनाले देशलाई स्तब्ध बनायो।
२५. डिजिटल नोम्याड भिसाको सुरुवात (मंसिर): सूचना प्रविधि क्षेत्रका विदेशी दक्ष जनशक्तिलाई नेपालमा बसेर काम गर्न सजिलो हुने गरी विशेष भिसा नीति ल्याइयो।
२६. सगरमाथा संवाद र जलवायु मुद्दा (पुस): काठमाडौँमा भएको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा नेपालले जलवायु परिवर्तनका कारण पग्लिएका हिमालको क्षतिपूर्ति पाउनुपर्ने अडान राख्यो।
२७. भदौ विद्रोहको उच्चस्तरीय छानबिन आयोगको प्रतिवेदन (चैत): गौरीबहादुर कार्की नेतृत्वको आयोगले भदौको विद्रोहमा भएको राज्यको कमजोरी, दमन र सुरक्षा बलको भूमिकाबारे विस्तृत प्रतिवेदन सरकारलाई बुझायो। यसैलाइ आधार मानेर केपी ओली र रमेश लेखक पक्राउ परे । देउवा दम्पतीलाई पक्राउ पुर्जी जारी भयो ।
२८. नेपाली चलचित्रको ‘रेकर्ड’ व्यापार (वर्षभर): २०८२ सालमा रिलिज भएका चलचित्रहरूले १ अर्बभन्दा बढीको व्यापार गरे, जसले नेपाली फिल्म उद्योगलाई ठूलो राहत दियो।
२९. केपी शर्मा ओलीको लेखक पक्राउ (चैत): भदौ विद्रोह र सत्तापलटपछि पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र रमेश लेखकलाई पक्राउ गरियो। यस घटनाले पुराना नेताहरूविरुद्ध नयाँ सरकारको ‘क्लिन स्वीप’ अभियान सुरु भएको संकेत दियो।
३०. २०८३ को स्वागत र नयाँ युगको सुरुवात : २०८२ को उथलपुथलपूर्ण वर्षलाई बिदाइ गर्दै नागरिकहरूले सुशासन, युवा नेतृत्व र स्थिरताको अपेक्षासहित नयाँ वर्ष २०८३ लाई स्वागत गरे।
