३ कार्तिक । काठमाडौँ । नेपालमा सूचना र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै डिजिटल अर्थतन्त्र, अनलाइन सपिङ र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको प्रयोग उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। प्रविधिसँगै एउटा गम्भीर सामाजिक र आर्थिक अपराध अनलाइन स्क्याम (ठगी) पनि उत्तिकै भयावह रूपमा फैलिइरहेको छ। काठमाडौँका सहरी इलाकादेखि सुदूर गाउँसम्म विस्तार भएको यो साइबर अपराधको जालोले दैनिक सयौँ नेपाली नागरिकलाई आर्थिक र मानसिक रूपमा क्षतविक्षत बनाइरहेको छ। नेपाल प्रहरी र साइबर ब्यूरोले विभिन्न सञ्चारमाध्यममार्फत निरन्तर सचेतना सन्देश जारी गरे पनि सर्वसाधारणहरू अझै सतर्क हुन सकेका छैनन्। नेपाली समाजमा व्याप्त “जबसम्म आफू ठगिइँदैन, तबसम्म अरूको कथा मात्र लाग्छ” भन्ने अकर्मण्य मनोवृत्तिका कारण नागरिकहरू दिनप्रतिदिन ठगीको सिकार बनिरहेका छन्।
नेपालमा पछिल्लो समय सबैभन्दा बढी ठगी अनलाइन सपिङ र सामाजिक सञ्जालमा सञ्चालित अनधिकृत ‘स्टोर’हरूबाट भइरहेको छ। फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटकजस्ता प्लेटफर्महरूमा आकर्षक विज्ञापन दिएर सञ्चालित नक्कली पेजहरूले १ लाख ५० हजार रुपैयाँभन्दा बढी पर्ने नयाँ मोडलका महँगा आइफोन, ब्रान्डेड कपडा वा ल्यापटपहरू ५० देखि ६५ हजार रुपैयाँमै उपलब्ध गराइदिने प्रलोभन देखाउँछन्। ग्राहकहरू यस्ता विज्ञापनको प्रलोभनमा परेपछि ठगहरूले सुरुमा ‘एडभान्स पेमेन्ट’, कुरियर चार्ज वा भन्सार शुल्कको बहानामा डिजिटल वालेट वा बैंक खातामा रकम जम्मा गर्न लगाउँछन्। भुक्तानी भइसकेपछि न त सामान डेलिभरी हुन्छ, न त त्यो पेज वा फोन नम्बर नै फेरि सम्पर्कमा आउँछ; ग्राहकलाई तत्कालै ब्लक गरेर ठगी धन्दा बन्द गरिन्छ। उस्तै परे पहिले तिरेको पैसा फिर्ता लिन अरु पैसा माग्ने पनि देखिएको प्रहरीले जनाएको छ ।
डिजिटल ठगीको यो सञ्जाल यति चालाक र आधुनिक भइसकेको छ कि यसबाट सर्वसाधारण मात्र होइन, अपराध नियन्त्रण गर्ने प्रहरी अधिकारी र सूचना प्रविधिको ज्ञान भएका व्यक्तित्वहरू समेत उम्कन सकेका छैनन्। साइबर अपराधीहरूले अपनाउने सामाजिक मनोवैज्ञानिक विधि यति सूक्ष्म हुन्छ कि सामान्य ध्यान नपुग्दा जो कोही सजिलै विश्वासमा पर्छन्। ठगहरूले स्वयम् नेपाल प्रहरीको अधिकृत, विमानस्थलको भन्सार अधिकृत वा बैंकको प्रतिनिधि बनेर नक्कली परिचयपत्र देखाउँदै भिडियो कल समेत गर्ने गरेका छन्। “तपाईंको नाममा अवैध पार्सल आएको छ” वा “तपाईंको खाता ब्लक हुँदैछ” भन्दै प्रहरीकै नाम भजाएर रकम असुल्ने र अधिकारीहरूलाई समेत दिग्भ्रमित बनाउने घटनाहरूले यो समस्या कत्तिको गम्भीर छ भन्ने प्रस्ट पार्छ। बैङ्कको केवाइसी अपडेट भनेर पनि ठगि हुने गरेको प्रहरीको भनाई छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय भक्तपुरका साइवर शाखाका अनुसार ६५० को कुर्ता किन्न ३ लाख ३१ हजार सम्म तिरेर उजुरी आएको अवस्था छ ।
अनलाइन ठगी अब कुनै एउटा क्षेत्र वा देशभित्र मात्र सीमित नरहेर अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठित अपराधमा परिणत भइसकेको छ। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको दुरुपयोग गरी बनाइने ‘डीपफेक’ प्रविधिका माध्यमबाट नजिकका साथीभाइ वा आफन्तको अनुहार र आवाज हुबहु निकालेर पैसा माग्ने क्रम विश्वभर बढेको छ। नेपालमा सञ्चालित धेरैजसो अनलाइन स्क्यामका मुख्य योजनाकारहरू विदेशी मुलुकमा बसेर अरूका नाममा खोलिएका ‘भाडाका बैंक खाता’ र प्राविधिक कडीहरू प्रयोग गरिरहेका छन्। ठगी गरिएको रकम क्षणभरमै विभिन्न डिजिटल वालेट र क्रिप्टोकरेन्सीमा रूपान्तरण गरी विदेश पुर्याइने भएकाले प्रहरीलाई रकम ट्रेस र असुल गर्न निकै कठिन हुने गरेको छ।
ठगहरूले सर्वसाधारणलाई जालमा पार्न विभिन्न चतुर र सूक्ष्म विन्दुहरू प्रयोग गर्छन्। कुन विन्दुमा कसरी ठगिन सकिन्छ भन्ने हेरौँ :
डिजिटल युगमा अनलाइन ठगी अदृश्य युद्ध बनेको छ । नागरिकको सानो असावधानी नै ठूलो आर्थिक क्षतिको कारण बनिरहेको छ। राज्यका नियामक निकाय, बैंक तथा नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोले कानुनी र प्राविधिक घेरा कडा बनाउनु आवश्यक छ । त्योभन्दा बढी स्वयं नागरिक सचेत हुनु नै यसको मुख्य रोकथाम हो। कुनै पनि अनलाइन कारोबार गर्दा हतार नगर्ने, दर्ता भएका आधिकारिक स्टोरहरूबाट मात्र सामान किन्ने, र व्यक्तिगत वित्तीय विवरण (PIN/OTP) कसैसँग सेयर नगर्ने हो भने मात्र यस खतरनाक ‘स्क्याम नेट’बाट सुरक्षित रहन सकिन्छ।
